از خدا جوییم توفیق ادب * بی ادب محروم شد از لطف رب *** بی ادب تنها نه خود را داشت بد * بلکه آتش در همه آفاق زد

* در آداب خوردن طعام (قسمت سوم)

رعايت كردن عدد فرد در خوردنيهايي که مي‌تواند رعايت كند

هنگام خوردن ميوه يا طعام در صورتی که بتواند تعداد آن را  بشمرد مثل خرما و انجير و . . . بايد عدد فرد را در آن رعايت کند؛ زیرا بنا بر خبر «اِنَّ اللهَ وِتْرٌ يُحِبُّ الْوِتْرَ» ملاحظه‌ی عدد فرد در کارها، محبوب حق ـ سبحانه و تعالی ـ است. در شوربا خوردن با قاشق نیز مي‌توان بر این قياس كرد. پس وقتي كه جمعي از اصحاب و برادران به نوبت با قاشق آش می‌خورند، هر يك سه قاشق بخورند و هنگام خوردن شوربا قاشق را پر نكنند؛ زیرا آن علامت حرص و طمع است و كم نيز نکنند، بلکه اعتدال را رعايت کنند. بايد از قاشق، قطرات شوربا بر سفره و لباس نچكد و باقی‌مانده‌ی شوربا را از قاشق به كاسه باز نگردانند و هنگام به دهان بردن سر خود را مثل حيوانات پایین نياورند. بايد هنگام گذاشتن قاشق، دهان خود را زياد باز نكنند و قاشق را به درون دهان نزنند و آن را به گونه‌ای در ظرف بگذارند كه اگر قطره‌اي مانده باشد، داخل ظرف بریزد. امثال اين ارادات جزئيه بسيار است كه تفصيل آن طولاني است.

ليسيدن انگشتان و ظرف طعام در آخر

هنگامی که از خوردن طعام فارغ شد بايد انگشتان و ظرف طعام را بليسد؛ زیرا در اين مورد احاديث صحيح وارد شده است. در صحيحين به روايت ابن‌عبّاس ـ رضي الله عنهما ـ آمده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: اگر يكي از شما طعامي بخورد، دست خود را نشويد تا اینكه آن را بليسد يا بفرمايد كه ديگري آن را بليسد. مقصود از ليسيدن دست، ليسيدن انگشتان است و اين از قبيل تسميه جزء به اسم كل است.

در صحيح مسلم به روايت كعب بن مالك ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ با سه انگشت طعام مي‌خورد و انگشتان مبارك خود را مي‌ليسيد پيش از آنكه با دستمال پاك سازد. همچنین در صحيح مسلم به روايت جابر ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: نبايد هيچ يك از شما قبل از لیسیدن انگشتان خود، دست خود را با دستمال پاك سازد؛ زيرا نمي‌داند كه بركت در كدام جزء از طعام وي است. در روايتي دیگر آمده است: نمي‌داند در كدام انگشت بركت طعام مانده است.

در ميان طعام خوردن نبايد انگشتان خود را بليسد و یا دست خود را با دستمال پاك كند؛ زيرا دوباره به طعام خواهد زد. پاک کردن دست آغشته به غذا با سفره مكروه است، اگر چه مال او باشد. به صحّت رسيده است كه وقتي آن حضرت ـ صلی الله علیه و سلم ـ از طعام فارغ مي‌شد، انگشتان مبارک خود را بدين ترتيب مي‌ليسيد: اول وسطي بعد از آن سبابه سپس ابهام.

در تاريخ امام يافعي(رح) از كعب بن مالك ـ رضی الله عنه ـ روايت شده است كه آن حضرت ـ صلی الله علیه و سلم ـ پس از خوردن طعام، سه بار انگشتان خود را مي‌ليسيد. از جابر ـ رضی الله عنه ـ به صحّت رسیده است كه آن حضرت به ليسيدن انگشتان و ظرف طعام امر کرده و مي‌فرمود: شما نمي‌دانيد كه بركت در كدام جزء از اجزاي طعام است.

در اصل هفتاد و هفتم از نوادر الاصول به روايت مالك دينار ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: هر كس در كاسه‌اي طعام بخورد سپس آن كاسه را بليسد، آن كاسه براي وي استغفار مي‌كند و بر او صلوات می‌فرستد.

 

دور انداختن پوست و دانهی ميوه

ادب در ميوه خوردن آن است كه اگر دانه و پوست آن دور انداختنی است مثل خرما و انار، آن را داخل ظرف ميوه نیندازد. در اصل صد و چهلم از نوادر الاصول به روايت قتاده(رح) از انس ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ از جمع كردن خرما و دانه‌های آن در يك ظرف نهي می‌کرد. بنابراین اگر مجلس تنگ باشد و محلّی نباشد كه دانه و پوست را بیاندازد آن را در دستمال يا گوشه‌ي منديلي جمع کند يا اگر زياد نباشد در دست چپ نگاه دارد تا در فرصت مناسب دور اندازد.

به صحّت رسيده است كه آن حضرت ـ صلی الله علیه و سلم ـ گاهي دانه‌ها را در دست چپ جمع مي‌كرد و هنگام انداختن، آن را به جانب چپ مي‌انداخت. همچنين در اصل صد و چهلم از نوادر الاصول به روايت انس ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه ظرفی پر از خرماي تر پيش پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ آوردند. مقداری از آن خورد و دانه‌های آن را از دهان مبارك به جانب چپ انداخت سپس گوسفند اهلی بر آن گذشت و آن دانه‌ها را خورد.

در صحيح مسلم به روايت عبدالله بن بسر مازني ـ رضی الله عنه ـ ثابت شده است كه وقتي پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ خرما مي‌خورد دانه‌ی آن را از دهان مبارك بیرون آورده و بر پشت انگشت سبابه و وسطي دست چپ مي‌نهاد آنگاه دور مي‌انداخت.

 

خواندن دعاي بركت هنگام آوردن میوهی تازه

اگر ميوه‌ی نو رسیده‌ا‌ي به دست وي افتد بايد از دعاهاي مأثور، آنچه ثابت شده است، بخواند. در صحيح مسلم به روايت ابي‌هريره ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه مردم وقتي ميوه‌ی تازه‌اي مي‌ديدند نزد پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ مي‌آوردند و آن حضرت آن را به دست مي‌گرفت و این دعا را مي‌خواند: «اَللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِيْ ثَمَرِنَا وَ بَارِكْ لَنَا فِيْ هَدِيَّتِنَا وَ بَارِكْ لَنَا فِي صَاعِنَا وَ بَارِكْ لَنَا فِيْ مُدِّنَا» «بار الها! ثمره و هديه ما را پر بركت گردان و در كيل مان نيز بركت عطا كن» در روايتي ديگر از مسلم آمده است كه بعد از لفظ «مدنا» مي‌فرمود: «بَرْكَةٌ مَعَ بَرْكَةٍ» سپس کوچک‌ترين كودك را مي‌خواند و آن ميوه را به او مي‌داد.

در كتاب ابن‌السّني نیز به روايت ابي‌هريره ـ رضی الله عنه ـ مذكور است كه گفت: پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ را ديدم كه هرگاه ميوه‌ی تازه‌اي نزد او مي‌آوردند، آن را بر چشمهاي مبارك خود مي‌نهاد. سپس آن را مي‌بوسید و این دعا را مي‌خواند: «اَللَّهُمَّ كَمَا اَرَيْتَنَا اَوَّلَهُ فَاَرِنَا آخِرَهُ» «بار الها! همانطور كه اولش را به ما نماياندي آخرش را نيز بر ما بنمايان» آنگاه آن را به كودكي كه نزديك ایشان بود مي‌داد.

در اصل نود و هفتم از نوادر الاصول به روايت زهري(رح) از انس ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه وقتي ميوه‌ی تازه‌اي براي پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ مي‌آوردند، آن را مي‌بوسيد و سه بار بر چشم راست و سه بار بر چشم ديگر مي‌نهاد. سپس این دعا را مي‌خواند: «اَللَّهُمَّ كَمَا بَلَّغْتَنَا اَوَّلَهَا فَبَلِّغْنَا آخِرَهَا» «بار الها! همانطور كه اولش را به ما رساندي آخرش را نيز بر ما برسان». آنگاه آن را به کوچک‌ترين كودك مي‌داد.

امام(رح) در شرح حديث مذکور فرموده است: علّت بوسيدن ميوه‌ی تازه این است كه اثر صنع الهي از وي مشاهده مي‌شود و زمان آن به مبدأ فياض نزديک بوده و هنوز به ظلمت و غبار عالم حدوث، آلوده نگشته است و اين عمل، در صورتی که مقصود از آن اراده‌ی وجه الهی باشد از جمله‌ي عبادات است و بخشيدن آن به كودك به علّت مناسبت و نزديکي زمان او از مبدأ و آلوده نشدن وي به كدورت دنيا است.

 

خلال كردن بن دندان

هنگامی كه از خوردن طعام و ميوه فارغ شود، بايد بيخ دندانها را خلال كند و مواد باقی‌مانده در لابه‌لای دندان‌ها را بيرون آورد و گرنه به مرور زمان متعفّن شده و موجب درد دندان و بوي بد دهان مي‌گردد.

در اصل بيست و نهم از نوادر الاصول به روايت عبدالله بن بسر مازني ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: «نَظِّفُوا اَلْثَائَكُمْ مِنَ الطَّعَامِ» «لثه های خود را از طعام پاك سازيد». امام(رح) در شرح اين حديث می‌فرماید: مقصود این است كه بعد از خوردن طعام، آنچه در بن دندانهاي شما مانده است با خلال بيرون آوريد؛ زيرا مواد باقی‌مانده خيلي زود متعفّن و گنديده شده و بوي بد از آن تولید گشته و دهان را بدبو مي‌گرداند که آن موجب اذيّت و آزار كرام‌الكاتبين و سبب نفرت و ناخوشي برادران و همنشينان مي‌گردد. علّت اذیّت شدن ملكين این است كه جاي ايشان نزديك دندانهاي جلوي آدمي است. چنانچه در احاديث در معني آيه‌ي «مَا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ» « انسان هيچ سخني را بر زبان نمي راند مگر اينكه فرشته اي مراقب و آماده (براي دريافت و نگارش) آن سخن است» (ق/ ۱۸) آمده است که رسول‌الله ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمودند: «عِنْدَ نَابَيْهِ» يعني جاي آن دو فرشته نزديك دندانهاي جلو است كه هر چه آدمي با آن تلفّظ مي‌كند، ايشان آن را مي‌‌نويسند و ضبط مي‌كنند. بنابراین اگر از دهان كسی بوي نامطبوع استشمام کنند اذيّت مي‌شوند و كدورت مي‌يابند.

پوشيده نماند كه آنچه با سر زبان از بن دندانها بيرون آورند، خوردن آن بهتر و آنچه با نوك خلال بيرون آورند انداختن آن بهتر است. هنگام تمیز کردن بن دندانها نبايد بسيار خلال كند به گونه‌ای كه گوشت بن دندان به واسطه‌ی آن بريده شود و جاي آن خالي گردد.

ادب خادم در قسمت خلال این است كه سر خلال را تا نيمه در كف دست راست، از ميان وسطي و بنصر(انگشت ميان وسطي و کوچک) بيرون آورد و جلوی اصحاب نگاه دارد و كسي كه خلال مي‌گیرد نیز بايد با پشت دست راست از ميان وسطي و بنصر بگيرد و به خادم بگويد: «بَشَّرَكَ اللهُ بِالْحَسَنَةِ» « خداوند تو را به نيكي بشارت دهد».

 

شستن دستها قبل و بعد از طعام

در كتب بعضي ائمّه‌ی اهل حديث ـ رحمهم الله ـ مذكور است كه سفيان ثوري(رح) شستن دست پيش از طعام را مکروه مي‌دانست. آنچه نزد محقّقان اهل حديث ثابت شده این است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ گاهي پيش از طعام و گاهي پس از آن، دست مبارك خود را مي‌شست.

در صحيح ابي‌داود و ترمذي از سلمان فارسي ـ رضی الله عنه ـ روايت شده است كه گفت: در تورات خوانده بودم که بركت طعام در این است كه بعد از آن دستها را بشويند. اين سخن را نزد پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ ذكر كردم. آن حضرت ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: بركت طعام در این است كه قبل از طعام و بعد از آن دستها را بشويند.

اگر كسي بخواهد قبل از طعام دست بشويد، روش آن، این است كه دو زانو بنشيند سپس ساعدها را ميان هر دو زانو بگذارد و هر دو دست را تا مچ در ميان طشت بشويد و اگر قبل از آن دستهای خود را شسته باشد، وقتي خادم طشت و آفتابه می‌آورد دوباره بشويد و صورت اتّفاق را رعايت کند. بايد دست شسته را بر طشت نيفشاند تا قطره بر فرش و یا لباس كسي نچكد. بهتر است که پس از شستن دست، آن را با هيچ حوله‌ای خشك نکند.

اگر بعد از طعام دستها را بشويد نبايد در طشت دهان خود را بشويد؛ چون ممکن است که موجب ناخوشايندي بعضي از حاضران شود. اگر خلال در دست وي باشد، هنگام شستن دست، آنرا به دندان گيرد و بايد با هر حوله‌ای که پاك‌تر است دستها را خشك کند. پس از آن برای خادم دعاي خير كند و بگويد: «طَهَّرَكَ اللهُ مِنَ الذُّنُوْبِ» «خداوند تو را از گناهان پاك گرداند».

در شرعة‌الاسلام آمده است كه ادب خادم در گردانيدن طشت این است كه اگر پيش از طعام طشت آورد، اوّل از خردسالان مجلس شروع کند و به جانب دست راست بر تمام مجلس بگرداند و اگر بعد از طعام طشت آورد، پيش بزرگان مجلس نهد سپس به جانب دست راست بر تمام مجلس بگرداند. خادم بايد آب دست شوي همه‌ی اصحاب را در طشت جمع كند و بعضي را به خاطر تعظيم ايشان مخصوص به این نسازد كه طشت خالي را پيش ايشان نهد، مگر اینكه آب بسيار جمع شده باشد كه به ضرورت بايد خالي كرد.

هنگام آب ريختن و طشت گردانيدن بايد مواظب باشد تا ناگاه قطره‌اي بر فرش یا لباس كسي نچكاند. ادب آب ريختن بر دست این است كه به سه نوبت بريزد، اول اندكي سپس بيشتر و در نهایت پي در پي بريزد تا وقتي كه دست شسته شود.

 

حمد گفتن و دعا كردن

پس از خوردن طعام، بايد به گونه‌ای كه در احاديث نبوي ـ صلی الله علیه و سلم ـ ثابت شده است خداوند را حمد و سپاس گوید و آن را وسيله‌ي رضاي حق ـ سبحانه و تعالی ـ گرداند. در صحيح مسلم به روايت انس ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: خداي تعالي از بنده‌ي خود راضي مي‌شود هنگامي كه چون لقمه‌ای بخورد و یا شربتي بیاشامد، او را حمد و سپاس گويد.

در صحيح بخاري از ابي‌امّامه ـ رضی الله عنه ـ روايت شده است كه گفت: هرگاه سفره را جمع مي‌کردند پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ مي‌فرمود: «اَلْحَمْدُ ِللهِ كَثِيْرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيْهِ غَيْرَ مَكْفِيٍّ وَ لَا مُوْدِعٍ وَ لَا مُسْتَغْنٍيْ عَنْهُ رَبَّنَا» «سپاس و ستايش خدا را ستايشي پاك و مبارك بی آنكه اين ستايش براي او كافي باشد و يا نياز به آن داشته باشد» و در روايتي ديگر آمده است كه مي‌فرمود: «اَلْحَمْدُ ِللهِ الَّذِيْ اَرْوَانَا غَيْرَ مَكْفِيٍّ وَ لَا مَكْفُوْرٍ» «سپاس خداي را كه ما را سيراب نمود بی آنكه اين سپاس كفايت كننده باشد و بدون اينكه نعمتهاي او ناديده گرفته شود».

در سنن ابي‌داود و ترمذي و ابن‌ماجّه به روايت معاذ بن انس ـ رضی الله عنه ـ آمده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: هركس طعامي بخورد و پس از آن بگويد: «اَلْحَمْدُ ِللهِ الَّذِيْ اَطْعَمَنِيْ هَذَا وَ رَزَقَنِيْهِ مِنْ غَيْرِ حَوْلٍ مِنِّيْ وَ لَا قُوَّةٍ» «سپاس خداي را كه اين را به من طعام داد و آن را بدون هيچ گونه نيرو و توانايي از جانب من به من روزي داد» گناهان گذشته‌اش آمرزيده می‌شود.

در كتاب ابن‌السّني به روايت عبدالله بن عمرو عاص ـ رضي الله عنهما ـ آمده است كه وقتي پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ از خوردن طعام فارغ مي‌شد مي‌فرمود: «اَلْحَمْدُ ِللهِ الَّذِيْ مَنَّ عَلَيْنَا وَ هَدَانَا وَ اَشْبَعَنَا وَ اَرْوَانَا وَ كُلَّ الْاِحْسَانِ آتَانَا» « سپاس خداي را كه بر ما منّت گذاشت و ما را هدايت كرد و ما را از غذا و آب سير نمود و به ما احسان فرمود».

در سنن ابي‌داود و ابن‌ماجّه و هر دو كتاب ـ جامع و شامل ـ ترمذي از ابو‌سعيد خدري ـ رضی الله عنه ـ روايت شده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ بعد از خوردن طعام مي‌گفت: «اَلْحَمْدُ ِللهِ الَّذِيْ اَطْعَمَنَا وَ سَقَانَا وَ جَعَلَنَا مُسْلِمِيْنَ». در سنن ابي‌داود و ترمذي و غير آن از ابن‌عبّاس ـ رضی الله عنه ـ روايت شده است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: وقتي يكي از شما از خوردن طعام فارغ شود، بايد بگويد: «اَللَّهُمَّ بَارِكْ فِيْهِ وَ اَطْعَمَنَا خَيْرًا مِنْهُ» «پروردگارا! در آن بركت ده و به ما بهتر از آن روزي کن» و هر كس كه خداي تعالي به او شيريني بخوراند، بايد بگويد: «اَللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِيْهِ وَ زِدْنَا مِنْهُ» «بار الها! در آن به ما بركت بده و آن را بر ما بيفزاي».

در رساله‌ی آداب سفر حضرت شيخ علاءالدّوله ـ قدّس سرّه ـ مذكور است كه اگر بزرگ قومي در مجلس حاضر باشد، بايد اینگونه دعا كند: «اَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِصَاحِبِ الطَّعَامِ وَ لِآكِلِيهِ وَ لِمَنْ سَعَي فِيْهِ وَ لِجَمِيْعِ الْمُؤْمِنِيْنَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْحَمْدُ  ِللهِ اَوَّلًا وَ آخِرًا» «بار الها! گناهان صاحب طعام و خورندگان آن و كساني كه در فراهم آوردن آن كوشيده اند و گناهان تمامي مردان و زنان مؤمن را بيامرز سپاس خداي را است در اول و آخر». اینكه پس از طعام فاتحه و اخلاص و تكبير مي‌خوانند، در اين مورد حديثي صحيح و نقلي معتبر شنیده نشده است، ليكن در اذكار مذكور است كه پيغمبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرمود: هر كس هنگام طعام خوردن نام حق ـ سبحانه و تعالی ـ را فراموش كند پس از طعام بايد سوره ی اخلاص را بخواند.

Spread the love

یک نظر بگذارید